Literatura

Andrejević, A. (1965): Manastir Moštanica pod Kozarom, Starinar XIII–XIV za 1962–1963. Beograd.
Andrejević, A. (1976): Pretvaranje crkava u džamije, Zbornik likovnih umetnosti Matice srpske. Novi Sad.
Babić, A. (1972): Iz istorije srednjovekovne Bosne. Sarajevo.
Benac, A. i sar. (1966): Kulturna istorija Bosne i Kulturna istorija Bosne i Hercegovine. Sarajevo.
Bogićević, V. (1975): Pismenost u Bosni i Hercegovini. Sarajevo: „Veselin Masleša“.
Bošković, Đ. (1976): Arhitektura srednjeg veka. Beograd.
Veselinović, L. R. (1966): Istorija srpske pravoslavne crkve sa narodnom istorijom, knjiga I (1219–1766). Beograd.
Vujasinović, S. (1933): Manastir Moštanica.
Vujasinović, S. (1933): Manastir Moštanica. Sarajevo.
Giljferding, A. F. (1972): Putovanje po Hercegovini, Bosni i Staroj Srbiji. Sarajevo.
Dinić, M. (1978): Srpske zemlje u srednjem veku, istorijsko-geografske dstudije. Beograd.
Zirojević, O. (1984): Crkve i manastiri na području Pećke patrijaršije do 1683. godine. Beograd.
Jireček, K. (1984): Istorija Srba, Prva knjiga, do 1537. godine (Politička istorija). Beograd: „Slovo Ljubve“.
Jireček, K. (1984): Istorija Srba, Druga knjiga (Kulturna istorija). Beograd: „Slovo Ljubve“.
Kajmaković, Z. (1971): Zidno slikarstvo u Bosni i Hercegovini. Sarajevo.
Kajmaković, Z. (1972): Odsjaji moravske umetnosti u Bosni (301–305), u: Moravska škola i njeno doba. Beograd.
Kajmaković, Z. (1972): Oko problema datacije pravoslavnih manastira u sjeveroistočnoj Bosni sa posebnim osvrtom na Papraću, Naše starine XIII (149–171). Sarajevo.
Kajmaković, Z. (1977): Georgije Mitrofanović. Sarajevo: „Veselin Masleša“.
Kajmaković, Z. (1983): Novootkrivene freske XVI veka u crkvi Manastira Gomionice (117–136), Zbornik za likovne umetnosti 19. Novi Sad.
Kanic, F. (1985): Srbija, zemlja i stanovništvo, od rimskog doba do kraja XIX veka, Prva knjiga. Beograd: SKZ.
Kovačević, J. (1889): Opis manastira Gomionice i njegovih starina, Dabrobosanski istočnik.
Kočić, P. (1952): „Zmijanje“, Odabrane strane II. Beograd
Mazalić, Đ. (1938): Kratak izveštaj o ispitivanju starina crkava manastira Ozrena, Tamne, Papraće i Lomnice. Sarajevo: Glasnik ZM.
Mazalić, Đ. (1965): Slikarska umjetnost Bosni i Hercegovini u tursko doba (1500–1878). Sarajevo.
Mazalić, Đ. (1967): Leksikon umjetnika slikara, vajara, graditelja, zlatara, kaligrafa i drugih koji su radili u Bosni i Hercegovini. Sarajevo.
Mazalić, Đ. i M. Filipović (1950): Manastir Papraća u Bosni (96–114). Spomenik SAN XCIX. Beograd.
Mazalić, Đ. i M. Filipović (1950): Manastir Tavna (115–140), Spomenik SAN XCIX. Beograd.
Mazalić, Đ. i M. Filipović (1951): Manastir Ozren (89–123), Spomenik SAN CI. Beograd.
Maksimović, J. (1987): Mileševa i bosanska minijatura, Mileševa u istoriji srpskog naroda. Beograd: SANU.
Mirković, M. (1965): Pravni položaj i karakter srpske crkve pod turskom vlašću (1459–1766). Beograd.
Momirović, P. (1969): Da li su manastir Gomionicu osnovali Mileševci (127–133), Naše starine XII. Sarajevo.
Nilević, B. (1990): Srpska pravoslavna crkva u BiH do obnove Pećke patrijaršije. Sarajevo: „Veselin Masleša“.
Petar Kočić, Dokumentarna građa (1967). Sarajevo: Muzej književnosti Bosne i Hercegovine.
Petković, V. (1925): Natpisi i zapisi u starim srpskim crkvama, Starinar II. Beograd.
Petković, R. V. (1950): Pregled crkvenih spomenika kroz povesnicu srpskog naroda. Beograd.
Petković, S. (1965): Zidno slikarstvo na području Pećke patrijaršije (1557–1614). Novi Sad.
Radojčić, S. (1960): Staro srpsko slikarstvo. Beograd.
Samardžić, R. (1975): Mehmed Sokolović. Beograd: SKZ.
Slijepčević, Đ. (1991): Istorija Srpske pravoslavne crkve, Prva knjiga: Od pokrštavanja Srba do kraja XVIII veka Beograd: BIGZ.
Stanojević, S. (1926): Istorija srpskog naroda. Beograd.
Ćorović, V. (1925): Bosna i Hercegovina. Beograd.
Ćirković, S. (1964): Istorija srednjovekovne bosanske države. Beograd.
Ćorović, V. (1925): Bosna i Hercegovina. Beograd: Grafički zavod „Makarije“.
Filipović, M. (1940): Manastir Vozuća u Bosni. Skoplje.
Filipović, M. (1950): Stari srpski zapisi i natpisi iz severoistočne Bosne, Spomenik SAN XCIX. Beograd.
Filipović, M. i Đ. Mazalić (1950): Manastir Tamna, Spomenik SAN XCIX. Beograd.
Filipović, S. M. i Đ. Mazalić (1951): Crkva Lomnica u Bosni, Spomenik SAN CI, Nova serija 3. Beograd.
Šamić, M. (1981): Francuski putopisci u Bosni i Hercegovini u XIX stoljeću (1836–1878) i njihovi utisci o njoj. Sarajevo: „Veselin Masleša“.
Šematizam Srpske pravoslavne eparhije zvorničko-tuzlanske (1977). Tuzla.
Šuput, M. (1984): Srpska arhitektura u doba turske vlasti, 1459–1690. Beograd.
Šuput, M. (1991): Spomenici srpskog crkvenog graditeljstva XVI–XVII vek. Beograd: Filozofski fakultet, Institut za istoriju umetnosti.

Liplje

Slika 1: Manastir Liplje

Slika 1: Manastir Liplje

Na severozapadu Bosne, između Banjaluke i Doboja (nekadašnja Dabrobosanska mitropolija, a današnja Eparhija banjalučka), dvadesetak kilometara od naselja Teslića, na severnim obroncima planine Borje, uz ušće potoka Mliječnice u reku Bistricu, smešten je Manastir Liplje sa crkvom posvećenoj Blagoveštenju Presvete Bogorodice. Prema narodnom predanju, ime manastira kao i sela Liplje vodi od obilja lipove šume, dok drugo predanje navodi da naziv sela, pa i manastira, potiče od vrste trave – lipice kojom su obrasli okolni pašnjaci i livade.

Istorija i legende manastira Liplje

I za Liplje je kao i za većinu bosanskih srednjovekovnih pravoslavnih sakralnih objekata vezano predanje o Nemanjićima – zadužbinarima. Njegova rana istorija nije još dovoljno rasvetljena. Do danas, jedna od živo očuvanih legendi govori o Svetom Savi kao ktitoru i osnivaču manastira Liplje.

Slika 2: Natpis sa nadvratnika zapadnog portala iz 1879. godine (Foto: L. B.)

Slika 2: Natpis sa nadvratnika zapadnog portala iz 1879. godine (Foto: L. B.)

Ovaj podatak uklesan je i prilikom obnove manastirske crkve 1867–1879. godine na nadvratniku zapadnog portala. Do tada je hram bio posvećen Svetom Nikoli, a od te godine osvećen je u slavu Blagoveštenja Bogorodičinog. Naime, konkretno je pomenuta godina nastanka i gradnje – 1219, što je donekle i razumljivo, budući da je te godine Sveti Sava izdejstvovao autokefalnost Srpske pravoslavne crkve, a što je bio značajan kulturološki pomak, ali i podsticajan događaj u verskoj istoriji srpskoga naroda koja je mogla podstaći i crkveno graditeljstvo. Međutim, da je ova legenda bez nekog realnijeg pokrića ukazuje i činjenica da se Liplje, kao naselje, u pisanim izvorima pominje tek od 1273. godine, a sâm manastir od kraja XV stoleća, i to u Kruševskom pomeniku manastira Dobrun kod Višegrada. U tom pomeniku upisana su imena monaha manastira Liplja i susednog Stuplja. Nažalost, Kruševski pomenik nije očuvan, stradao je u požaru, izazvanom bombardovanjem Narodne biblioteke u Beogradu 6. aprila 1941. godine, te je nemoguć uvid u preciznije datovanje.

Izvesnije je ipak da je manastirska crkva podignuta krajem XIII veka i to je potkrepljeno i tvrdnjama prepodobnog Justina Ćelijskog, ali i očuvanom legendom u ovim krajevima koja potvrđuje da je reč o ličnoj zadužbini kralja Dragutina.

Sadašnja crkva je verovatno sagrađena na temeljima već postojeće građevine, tzv. crkvišta.

Prvi pouzdaniji dokument o nastanku Liplja potiče iz druge polovine XVI veka, kada je u njemu u čin jeromonaha proizveden izvesni sveštenik Ilija, o čemu postoji i zapis u lipljanskom Psaltiru štampanom u Veneciji 1570. U tom Psaltiru pominju se i veze Liplja i Osovice (smatra se da je reč o manastiru pod planinom Motajicom kod Kobaša, a čiji su materijalni tragovi danas potpuno nestali, i zadržao se pomen jedino u predanjima i legendama, ali i retkim i nedovoljno preciznim zapisima).

Već od kraja XVI, a naročito od početka XVII stoleća, brojniji su zapisi o manastiru Liplje, uglavnom u dokumentima i knjigama lokalnih prepisivača i monaha, koji su beležili važna dešavanja vezana za sam manastir, parohiju, pa i širi region.

Tako je 1612. godine u Mineju, kojeg je prepisao izvesni Danilo u Hramu Svetog Nikole, pomenut lipljanski starac – jeromonah Gerasim, kao i osovički iguman Hristofor jeromonah. Nejasno je i po ovoj pisanoj ostavštini utvrditi u kakvim su tačno odnosima i vezama bili pomenuti manastiri – Liplje i Osovica. Čak postoje i pretpostavke da je reč o istom manastiru, i da bi Osovica moglo biti starije ime za Liplje.

Isti prepisivač monah Danilo opisao je i prirodnu katastrofu koja je zadesila manastir Liplje: „Godine 7123 (1615)… nadođe poplava i obuze portu, razori crkvu i konake, ne ostade kamen na kamenu i utopi se deset monaha i četiri đaka, od vode izbjegoše samo trojica…“ Iako nije iz zapisanog sasvim jasno da li se nesreća odnosi konkretno na Liplje ili njegov metoh u blizini, priklješten u kanjonu reke Bistrice, gde je verovatnije da se od dugotrajnih kiša pokrenulo klizište i odnelo građevinu zajedno sa monasima koji nisu hteli da je napuste. Ova pretpostavka veoma dobrog poznavaoca istorije manastira Liplje profesora Svetozara Dušanića sasvim je mogućna, s obzirom na učestala pominjanja crkve u pisanim izvorima i posle te 1615. godine, a i arhitektonskim i stilskim karakteristikama građevine koja se sasvim sigurno datuje pre ovog vremena.

Godine 1696. u vreme bečkog rata Liplje je izgorelo gotovo do temelja a bratstvo se rasulo u obližnje manastire. O ovom turskom pogromu svedoče beleške iz manastira Orahovice u Slavoniji, gde se kaže da su dva manastira – Liplje i Stuplje – u potpunosti stradali. Riznica manastira Liplje, a naročito njen bogat fond rukopisnih i štampanih knjiga, u potpunosti je opljačkana i raznesena, a crkva je spaljena i od nje su ostali samo goli zidovi. Zabeleženo je da su se tom prilikom obrušili čak i svodovi i krov, a olovni pokrov sa kupole hrama skinut je i odnesen. Sve pomoćne građevine (kameni konak, zvonik veoma lepe izrade) srušene su do te mere da su se jedva mogli nazreti tragovi temelja. Kaluđeri i služitelji, u želji da spasu dragocenosti, bežeći pred turskim zulumom, nosili su sa sobom što su mogli da ponesu. Utočište su potražili mahom u duhovno bliskom manastiru Orahovici.

Veoma dugo crkva je ostala pusta, čamila je u ruševinama punih dvesto sedamdeset godina, što je bilo dovoljno da u potpunosti nestane i pomen o nekadašnjem fresko-slikarstvu. I tek su u periodu od 1867. do 1879. na njoj obavljene ozbiljnije intervencije (sačuvan je natpis o tim intervencijama u nadvratniku zapadnog portala). Radovi su uglavnom rađeni zahvaljujući darežljivosti meštana, njihovoj upornosti i želji da se u celosti oživi ovo sveto mesto. Mada je pored želje trebalo i domišljatosti i snalažljivosti jer je na snazi i dalje bila zabrana Osmanlija o bilo kakvoj gradnji ili obnovi pravoslavnih hramova. Tako je u ovim krajevima očuvana legenda po kojoj su se parohijani, pod vođstvom sveštenikâ Koste Dušanića, Ilije Vukovića i Riste Jungića dosetili na koji način da navedu turskog sultana da im izda ferman (dozvolu) za obnovu. Dozvola je izdejstvovana 15. avgusta 1858. godine, a zauzvrat sultanu je ponuđeno „stotinu volova i stotinu ovnova“. Ne odolevši primamljivoj ponudi, sultan pristaje, ali pod uslovom da se radovi na obnovi crkve okončaju za tri dana. Radovi su, međutim, potrajali i završeni su tek 1879. godine, kako je ostalo zapisano – uz cenu od 1.700 dukata. Posle obnove, manastir je duži period funkcionisao kao mirska (parohijska) crkva.

Na mestu starog zvonika, godine 1922. podignut je novi, masivni i prilično nezgrapan, za čiju gradnju je upotrebljen materijal od ruševnog starog konaka. Nažalost, po kvalitetu izrade ni približno nije bio adekvatan nekadašnjoj građevini.

Nazivi toponima u okolini manastira i uopšte na planini Borje (Solila, Pojila, Planište, Pojatina, Mliječnica, Kaluđerski majdan, Kaluđerska luka…) potvrđuju da je nekada ovo mesto bilo životno veoma razuđeno, bogato sitnom i krupnom stokom, šumom, vodama, pašnjacima i obradivom zemljom, a da je bratstvo manastira bilo za tamošnje prilike izuzetno brojno, revnosno i aktivno. Ostali su pomeni o desetinama, pa i stotinama monaha, manastirskih služitelja, iskušenika i đaka koji su živeli, radili ili samo kratko, nekim poslom, boravili u manastiru Liplje i njegovom obližnjem metohu.

Zna se da je u Liplju radila i prepisivačka radionica, bezmalo od njegovog osnivanja, ali je manastir bio i škola i izvor pismenosti za brojne parohijane željne novih znanja.

U vreme Drugog svetskog rata manastir Liplje delio je sudbinu ostalih srednjovekovnih bosanskih pravoslavnih hramova. Bombardovan je od strane nemačke avijacije, i tom prilikom delimično su oštećeni crkva, ali i pomoćni objekti.

Ipak, 1965. godine konačno je obnovljeno i konsolidovano monaštvo na čelu sa jeromonahom Justinom, a obnavljanjem bratstva ponovo je uspostavljen redovan manastirski život.

Crkva je u potpunosti obnovljena i osveštana tek 1984. godine, što je ostalo zabeleženo na ploči smeštenoj u unutrašnjosti hrama: „U slavu božju obnovljen je ovaj sveti manastir 1984. godine blagoslovom episkopa banjalučkog Jefrema, trudom jeromonaha Save i vjernika parohije lipljanske. Osvećenje su izvršili 5. avgusta 1984. godine ep[iskop] dalmatinski Nikolaj, ep[iskop] zvorničko-tuzlanski Vasilije, i ep[iskop]banjalučki Jefrem, uz sasluženje više sveštenika i prisustvo oko deset hiljada vjernika. Kum obnovljenog manastira Svetislav Gavrić iz Liplja, sa domaćicom Nevenkom i sinom Nedeljkom.“

Sa zapadne strane crkve uklonjen je zvonik iz 1922. godine i izgrađen novi, kao i manastirski konak, dok je na južnoj strani smeštena trpezarija sa brojnim ekonomskim zgradama. Na potoku Mliječnici podignuta je vodenica i stupa za sukno za potrebe monaha, ali i parohijana.

Danas su praznik Blagovesti manastirska slava.

Arhitektura i slikarstvo

Uticaj raške graditeljske škole neosporno je bio jak i preko reke Drine, premda su usled nemilih društveno-političkih okolnosti i veće materijalne oskudice bosanske građevine bile tek skromnija varijanta uzora iz susedne Srbije.

Crkva Blagoveštenja Presvete Bogorodice jednobrodna je krstoobrazna građevina sa polukružnom apsidom na istoku i jedva vidljivo izraženim bočnim pevnicama koje spolja lome ravnu površinu zida, čineći dinamičnim ceo korpus građevine. Prostor pravougaone priprate iste je širine kao i prostor naosa, što građevini daje harmoničan sklad. Tom skladu doprinosi i masivno zasvođen poluobličasti svod koji se direktno oslanja i nadovezuje na bočne zidove.

Spolja, razuđena igra krovnih masa vidno ističe krstoobraznu osnovu hrama.

Elegantnom građevinskom izvedbom, crkva manastira Liplje jedna je od istaknutijih srednjovekovnih bosanskih sakralnih objekata, što govori i o kulturi i istančanom ukusu poručioca (ktitora). Njenoj lepoti naročito doprinosi izduženost i vitkost kupole (naime, Crkva Blagoveštenja Bogorodice spada u red najviših tamošnjih objekata sa svojom visinom od preko dvadeset metara). Kupola sa klasičnim osmostranim tamburom konstruisana je na kockastom, u raškom stilu ukrašenom postolju. Kupola je oslonjena na četiri slobodna izrazito masivna stupca, koja su povezana poluobličastim lukovima i svodovima manjeg raspona. Ovakva kohezivnost u gradnji verovatno je onemogućila da se prilikom obrušavanja gornjih delova crkve, u stradalnim vremenima, sruši i kupola. Naime, sve ukazuje na to da je celokupna kupolna konstrukcija iz vremena prve gradnje i da je očuvana gotovo u celosti.

Crkva manastira Liplje građena je od lomljenog, grubo obrađenog kamena, što joj je davalo onu prirodnu draž, uklapajući se u okolni ambijent, zajedno sa dograđenim i dobro ukomponovanim tremom na zapadu, ispred priprate. Tim istim kamenom, vađenim sa susednih brda, popločani su naos i priprata, samo su kamene ploče u unutrašnjosti pažljivo obrađene klesanjem, i očuvane su u potpunosti do danas.

Slika 3: Crkva Blagoveštenja Presvete Bogorodice, pogled sa severoistoka (Foto L. B.)

Slika 3: Crkva Blagoveštenja Presvete Bogorodice, pogled sa severoistoka (Foto L. B.)

Oskudna dekorativna plastika Crkve Blagoveštenja Bogorodice skromnija su varijanta raške škole. Te odlike vidljive su uglavnom na otvorima građevine: vratima i prozorima koji su stepenasto profilisani i na taj način se bar donekle ističu iz ravnih površina zidne mase. Nešto naglašenije je profilisan zapadni portal. Trostruka profilacija završena je ukrasnim kapitelima i uklesanom floralnom trakom, što je takođe tipična odlika raške dekoracije.

Veoma plitke a široke slepe arkade ukrašavaju spoljašnjost apside, te postolje, tambur i kupolni deo.

Slikarstvo lipljanske crkve ostalo je očuvano samo u pokojim ulomcima ruševnih delova nekada oslikanih zidova, pronađenih u poslednjim arheološkim radovima na manastirskom kompleksu. Lokalitet u blizini manastirske crkve na kojem je pronađeno obilje malternih islikavanih delova unutrašnjosti hrama ukazuje na činjenicu da su sistematski i namerno pohranjeni upravo na jednom mestu kao svetinja od izuzetne važnosti, ne bi li se koliko-toliko sačuvali. Ti fragmenti svedoče da je crkva nekada bila živopisana i to od učenih majstora. Ali fragmenti su nedovoljno reprezentativni da bi se izvela bilo kakva rekonstrukcija i na taj način utvrdilo makar približno vreme oslikavanja crkve. Pretpostavlja se da je oslikavanje, bar parcijalno, obavljeno krajem XV veka, verovatno čak i neposredno po izgradnji.

Slika 4: Fragmenti fresko-slikarstva iz manastirske kripte (Foto: L. B.)

Slika 4: Fragmenti fresko-slikarstva iz manastirske kripte (Foto: L. B.)

Teško je, odnosno nemoguće, od očuvanih ulomaka sagledati kakav je bio ikonografski repertoar živopisa, pa i rekonstruisati delove koji su eventualno bili slikarski predstavljeni. Ali po preostalim bojenim fragmentima može se približno naslutiti o kojim kompozicijama je reč. Tragovi čiste bele, crvene, plave, zelene i oker boje nagoveštavaju da je reč o oslikanim likovima svetitelja u okviru pravoslavnim kanonom ustanovljenih predstava.

Uprkos tome što je živopis u celosti stradao, ostaci nekadašnjeg fresko-slikarstva izazov su za budućnost – njegovu živopisačku obnovu u celosti, budući da unutrašnjost manastirske crkve nije oslikana.

Riznica

Retko koji manastir je kroz svoju istoriju uspeo da očuva u celosti ili bar većinski svoju riznicu: crkveni inventar, relikvije, rukopise, prepise, bogoslužbene ili druge važne knjige, ali i razne predmete dobijene uglavnom poklonima, pa i razmenama. Danas riznica manastira Liplje ni približno ne izgleda kao nekada. U njoj se od očuvanih značajnih artefakata nalaze tek dva filigranska krsta od kojih je vredan pažnje onaj veći, izrađen od srebra i metala, sa umetnutim drvenim krstom intarziranim dragim kamenjem. Upoređujući ovaj krst sa znatno očuvanijim i većim iz manastira Gomionice, po obradi i stilskim karakteristikama, može se makar donekle datovati – krajem XVIII i početkom XIX stoleća.

Od rukopisa i knjiga u manastirskoj riznici, pored nekoliko bogoslužbenih knjiga, prepisa i rukopisa, čuvaju se i dva jevanđelja na crkvenoslovenskom jeziku. Jedno potiče iz Moskve (1854), a drugo je štampano u Sarajevu (1890). Trebnik štampan u Mileševi 1546. sačuvan je parcijalno (92 lista), kao i Služabnik (1519) i dva psaltira, jedan iz štamparije Božidara Vukovića (1519/1520), a drugi, iz 1546 (izdanje sina Božidara Vukovića – Vićenca).

Fragmentarno su sačuvani i lipljanski rukopisi Kanon Bogorodici i jedan Oktoih (pretpostavlja se da je u pitanju prepis nekog venecijanskog izdanja iz XVI veka).

Većina rukopisa, za koje se veruje da su nastali u Liplju, preneti su u velikom prebegu monaha u slavonski manastir Orahovicu. Dešavalo se neretko da su mnoge lipljanske dragocenosti poklanjane ovom manastiru kao sigurnijem utočištu.

Zadivljujuća je ljubav i grčevita žudnja monahâ manastira Liplje da se i po cenu života sačuvaju duhovna blaga srednjovekovne Bosne, zadešene u njihovom zdanju, i pod tuđinskom opsadom. U čemu su i uspeli!

Ozren

Slika 1: Manastir Ozren sa Crkvom Svetog Nikole

Slika 1: Manastir Ozren sa Crkvom Svetog Nikole

Kao i za većinu bosanskih srednjovekovnih bogomolja, i za manastir Ozren važi predanje da je zadužbina Nemanjića, a čije bi se uporište moglo potražiti u činjenici da je kralj Stefan Dragutin, kao ugarski zet ali i vazal, dobio na upravu severoistočne oblasti Bosne – Soli i Usora, kojima je vladao od 1284. do 1316. godine. U tom vremenu mogla je biti podignuta i crkva, na čijoj bi se osnovi bazirao današnji manastir Ozren. Ali, malo je verovatno da je ovo predanje verodostojno, s obzirom na postojeći zapis u Tronoškom rodoslovu, u kom se navode poimenice zadužbine kralja Dragutina u ovim oblastima (Lomnica, Papraća i Rača), ali se manastir Ozren ne pominje čak ni kao eventualna zadužbina jednog od kraljevih sinova Vladislava ili Urošica.

Prvi očuvani trag koji sasvim jasno upućuje da je Crkva Svetog Nikole bila u bogoslužbenoj funkciji u drugoj polovini XVI veka, jeste uklesani natpis iznad ulaznih vrata u naosu crkve: „Si sveti božanstveni hram pop(a)tosa pop Jakov iz plemena Marića u spasenje sebe i roditelja…“1 U natpisu se pominje godina 1587. i obavest da je pop Jakov Marić tada popatosao crkvu, što bi mogao biti pokazatelj da je crkva nastala u vreme najveće ekspanzije crkvenog graditeljstva na ovom području, neposredno posle obnove Pećke patrijaršije (1557), ali što je i paradoksalno, u vreme jasne turske uredbe o zabrani podizanja novih hrišćanskih bogomolja, osim obnove već postojećih, građenih pre turske okupacije. Ovome u prilog ide i arhitektonsko rešenje ozrenske crkve, čije uzore treba potrežiti u manastirskim crkvama Moravske škole XIV i XV stoleća u Srbiji, ali i fragmenti očuvanog fresko-živopisa karakterističnog za to razdoblje.

Učestalije pominjanje manastira Ozren bilo je od 1589. do 1592. godine u rukopisima jeromonaha Timoteja koji je u tom periodu boravio u Hramu Svetog Nikole, čak i učestvovao u njegovoj obnovi. U Penegiriku (1589) monah Timotej, Ozren prvi put pominje kao manastir pod starešinstvom igumana Joakima, najverovatnije iz natpisa u naosu pominjanog popa Jakova, što bi moglo navesti na pretpostavku da je crkva postojala kao mirska još 1557. godine kada se po sačuvanim podacima otac Jakov zamonašio. Neretko, na marginama prepisivanih rukopisa, jeromonah Timotej beležio je i sasvim lična zapažanja o stanju i uslovima u kojima je živelo pravoslavno stanovništvo, otporu i inaćenju državnoj upravi, duhovnim i kulturnim aktivnostima i odnosima unutar manastira, ali i opštim društveno-političkim prilikama pod tuđinskom upravom.

Manastirski kompleks prilično je stradao, a monaštvo primorano da se raseli u austrijsko-turskom ratu 1690. godine, kao i u vreme Drugog svetskog rata, kada je crkva prilično oštećena bombardovanjem a manastirska riznica, biblioteka i arhiva poharane i spaljene.

Tokom XVIII veka manastir Ozren je potpuno opusteo, prepušten na brigu i starateljstvo okolnog življa.

Postoje pisani podaci da je manastirski kompleks temeljnije obnavljan u dva navrata. Prvi put 1775. godine uz zalaganje dvojice trebinjskih kaluđera: Josifa i Joanikija, dok je druga obnova usledila 1841/1842, uz blagoslov turskih vlasti, a koju je predvodio prota Marko Marijanović.

Na zapadnoj strani, pred pripratom, 1878. godine dozidan je zvonik male arhitektonske vrednosti, iako skladno ukomponovan u manastirsku celinu.

Putopisci i beležničari XIX veka ostavili su zapise o postojanju škole pri manastiru Ozren, a koja će se obnoviti 1885. godine, kada se ponovo okuplja i aktivira monaško bratstvo.

Danas je manastir Ozren, kao celina, proglašen nacionalnim spomenikom od izuzetne duhovne i kulturne važnosti u Bosni i Hercegovini.

Ahritektura Crkve Svetog Nikole

Crkva Svetog Nikole, jednobrodna krstoobrazna građevina podužnog tipa sa transeptom, spada u red monumentalnijih sakralnih objekata na tlu Bosne, zajedno sa crkvama manastira Papraće i Lomnice. Nad centralnim delom, gde se seku naos i transept, izdiže se kupola, koju pridržavaju četiri slobodna stupca a čija konstrukcija seče prostor naosa na zapadni i istočni travej jednakih razmera. Istočni travej u celosti zauzima oltarski prostor koji se završava u unutrašnjosti polukružnom, a spolja petostranom apsidom.

Slika 2: Osnova Crkve Svetog Nikole

Slika 2: Osnova Crkve Svetog Nikole

Transept preseca vertikalnu, podužnu osovinu hrama, orijentisanu u pravcu: istok – zapad, sa tri ukomponovana arhitektonska modula: centralna kupolna konstrukcija, te bočne pevnice, koje tek neznatno strče izvan zidne mase ravni fasade, ali ipak dovoljno da naglase utisak dinamičnosti spoljnjeg izgleda hrama.

Tambur kupole je u unutrašnjosti cilindričan, dok je spolja osmostran i otvoren sa osam lučno zasvedenih, uzanih prozora, završenih dvostrukim redom arkada usečenih u zidnu masu. Friz slepih arkadica spolja ukrašava vrh tambura, ali i pravougaono postolje kupole, dok su u apsidalnom delu arkade nešto većih dimenzija.

Bogoslužbene prostorije, proskomidija i đakonikon, obeležene su plitkim nišama u istočnom zidu crkve, a od potkupolnih stubaca odvojene su redom polukružnih lukova.

Priprata i naos sa oltarskim prostorom predstavljaju jedinstven građevinski korpus, organizovan i građevinski realizovan u istom vremenskom periodu. Sudeći po skladnom arhitektonskom rešenju i preciznom osećaju za razmere, rađeni su od strane protomajstora izuzetnih tehničkih znanja.

Inače, cela građevina (priprata i naos) zasvedena je podužnim poluobličastim svodom. Jedino su noseći lukovi kupole, kao i svodovi iznad pevnica, blago prelomljeni, što pojačava opšti utisak dinamičnosti.

Crkva Svetog Nikole otvorena je sa dva portala: na zapadnoj strani, na priprati, dok je drugi na severnom zidu naosa. Način obrade i pravljenja portala i prozora ozrenske crkve, uključujući i dekorativnu plastiku, nesumnjivo upućuje na isto poreklo sa grupacijom sakralnih objekata Raške škole (XIII vek). Ovaj uticaj i ne čudi ako se ima u vidu značaj kulta loze Nemanjića u oblastima Podrinja.

Podsticajan uzor za podizanje crkava manastira Ozren, Lomnica i Liplje po složenosti arhitektonskog plana mogla je biti crkva manastira Papraće u severoistočnoj Bosni, iako je ozrenska Crkva Svetog Nikole po prostornom konceptu znatno svedenije osnove, ali i gabarita. Otuda i izostanak istočnog traveja kao zasebnog modula.

Kako je to bilo uobičajeno u ovim krajevima, prvenstveno iz ekonomskih razloga, manastirska crkva je građena od raznih vrsta kamena dovoženih iz okoline, lako dostupnih s planine Ozren. Noseći zidovi rađeni su od otvorenozelenog serpentina složenog u vodoravne nizove, prožetog belim vijugavim žilama, što deluje prilično dekorativno, dok su spoljne ivice hrama ojačane pravilno tesanim blokovima peščara. Naročito prijatan utisak ostavlja izrada portala od crvenkastog krečnjaka.

Živopis Crkve Svetog Nikole

Očuvani ikonografski repertoar fresko-slikarstva na području Bosne potiče uglavnom iz vremena turske uprave, i nikada nije uspeo doseći onaj sjaj i lepotu obrade detalja fresaka Studenice, Mileševe ili Sopoćana. Porast interesovanja za srednjovekovno slikarstvo, pa i umetnost uopšte, doživelo je svoju kulminaciju krajem XIX i početkom XX veka, kada na scenu stupaju, pored mnoštva zainteresovanih stranih istraživača i putopisaca, i prvi domaći školovani istoričari umetnosti i arheolozi. Međutim, interesovanje za bosansku sakralnu umetnost krajnje je minorno i svodi se tek na šturu evidenciju ili uzgredan pomen, uz iznimno interesovanje za opšte istorijske tokove pod patronatom Osmanlija.

Retko se dešavalo, s obzirom na okolnosti, da su sveštenstvo, okolno stanovništvo, pa i pojedini ktitori imali dovoljno finansijskih sredstava da dovedu i plate živopisce iz drugih zemalja, već su, iz želje da se crkva što pre osposobi za bogoslužbene radnje, pozivani trećerazredni, priučeni majstori, često i lokalni seoski slikari. Ponekad je živopisanje počinjao jedan, a završavao drugi ktitor, a katkad i više njih učestvovalo je donacijama u dugom vremenskom periodu na oslikavanju bogomolje.

Slučaj Crkve Svetog Nikole ne odstupa od ovog, već pravila. Freske u naosu i priprati nastajale su u izvesnim vremenskim razmacima i dela su različitih majstora, iako se dugo verovalo da ih je radila ista ruka. S obzirom na to da je prostor naosa imao po važnosti prioritet, oslikan je pre priprate, u kojoj postoji natpis o vremenu kada su freske rađene, odnosno završene (1608/1609).

U centralnoj apsidi na kompoziciji s predstavom Grigorija Bogoslova i Kirila Filozofa, na dnu svitka koji pridržava Sveti Kiril, pažljivo je krasnopisom iscrtan potpis (ali ne i datum) prezvitera Strahinje. O njemu se veoma malo zna, osim da je poreklom iz sela Budimlja kod Ivangrada u Crnoj Gori (staro Berane). Iako istoričar umetnosti Zdravko Kajmaković pominje kao mogućni toponim njegova porekla selo Budimliu u višegradskom okrugu, u neposrednoj blizini Dobruna, a gde će pop Strahinja 1605–1606. godine ostaviti svoj živopisački trag u spoljnoj priprati manastira Dobrun. U Dobrunu je, pretpostavlja se po zapisu u Kruševskom (Dobrunskom) pomeniku, pop Strahinja boravio, na putu za Ozren. Živopis u ozrenskom naosu datiran je u 1605. godinu i najverovatnije je rađen u letnjim mesecima.

Slika 3: Potpis popa Strahinje u apsidi

Slika 3: Potpis popa Strahinje u apsidi

Slikarstvo popa Strahinje karakteriše primitivan i pomalo naivan pristup predstavljenim likovima, osobito u predstavljanju onih najbitnijih delova: glave svetitelja, ali i proporcije tela, dok mu je kolorit suv i beživotan, čemu je prvenstveno uzrokovala zanatska neusavršenost. Fizionomije njegovih likova deluju prilično sirovo, što ovo slikarstvo približava u to vreme učestalim grupacijama samoukih i priučenih slikara. Uprkos tome, ne može mu se osporiti vrhunsko poznavanje ikonografskog repertoara srpsko-vizantijskog fresko-slikarstva.

Freske iz naosa, tambura i kubeta, kao i oltarskog prostora lošijeg su kvaliteta od onih iz priprate, a i sama priprema, pa i postupak rada na njima, pokazuju malo tehnološko predznanje i umeće popa Strahinje, što je uslovilo njihovo brzo propadanje. Danas su te freske u veoma lošem stanju, sačuvane tek u ulomcima.

Rad popa Strahinje moguće je kontinuirano pratiti od 1591. do 1620. godine, budući da je svoja dela uredno potpisivao.

Veoma je malo validnih biografskih podataka koji bi bliže predstavili domaće zografe, što se može donekle pravdati malom ili gotovo beznačajnom njihovom ulogom u društvu. Verovatno je to bio i ključni razlog što se domaći živopisci nisu potpisivali na svojim fresko-ansamblima. Tako je do dan danas ostao bezuspešan pokušaj stručnjaka da otkriju identitet živopisca dekoracije priprate ozrenske crkve, očuvane samo u fragmentima na zapadnom zidu (Bogorodica sa Hristom, detalji predstave života Svetog Nikole, te predstava Marije Egipćanke), koji o sebi nije ostavio nikakvih podataka, osim godine rada na freskama (1608/1609).

Slika 4: Bogorodica Umilenija iz priprate

Slika 4: Bogorodica Umilenija iz priprate

Za razliku od živopisa popa Strahinje, majstor iz priprate znatno je obdareniji umetnik, i to je vidljivo naročito u predstavljanju i načinu obrade fizionomija likova. Uopšte, kompozicije mu deluju skladnije ukomponovane, dok mu je kolorit čistiji, s više sjajnosti ali i svežine. Naročitu pažnju ovaj majstor posvećuje bojenosti inkarnata likova, odnosu svetla i senke, iako je možda prenaglašen linearizam u predstavi draperija, biljne ornamentike, ali i pojedinih predmeta iz pozadine (kao da im je umetnik pridavao manju važnost).

Slikar ozrenske priprate svoje uzore imao je u italo-kritskim majstorima sa juga. Naime, pretpostavlja se da je slikarsko umeće sticao u radionicama preostalih grčkih majstora, koji su u to vreme boravili i radili na našem Primorju.

Kao i pop Strahinja, ni majstor priprate nije imao tehnoloških znanja, pa tako ni njegove freske nisu odolele zubu vremena.


1 Nilević, B. (1990): Srpska pravoslavna crkva u BiH do obnove Pećke patrijaršije. Sarajevo: „Veselin Masleša“, str. 147.

Tamna

Slika 1: Manastir Tamna

Slika 1: Manastir Tamna

Crkva manastira Tamne (Tavne) posvećena je Svetoj Trojici i nalazi se u podnožju planine Majevice, u neposrednoj blizini Bijeljine, u zvorničkoj oblasti, koja je inače bila periferna, pogranična oblast Turskog Carstva prema srbijanskom Podrinju. Ime Tamna (Tavna) potiče od istoimene rečice u neposrednoj blizini.

Istorija i nastanak

Kao i za većinu sakralnih hramova na tlu Bosne, i na primeru Tamne izostali su pouzdani podaci o osnivanju manastirskog kompleksa i gradnji njegove crkve. U ovakvim slučajevima, osluškivala su se narodna predanja, iako su ona neretko pogrešno i proizvoljno tumačena i korišćena od strane priučenih kaluđera, seoskih učitelja i obrazovanijih pojedinaca, a koji su pokušavali, mahom iz patriotskih razloga i otpora prema turskom vazalstvu da unesu logičan hronološki sled i sistematizaciju crkava i manastira, smatrajući ih sudbinski, ali i kulturološki dragocenim za istoriju srpskog naroda na području Bosne. Iako su ovakvi proizvoljno tumačeni zapisi ponekad bili jedina materijalna zaostavština, mogli su, ali uz dozu opreza, poslužiti stručnjacima i istraživačima kao pomoćno sredstvo za rasvetljavanje problema nastanka i gradnje.

Nejasnost oko datovanja, naročito bosanskih bogomolja, dodatno je pojačavalo veoma ukorenjeno predanje o Nemanjićima kao ktitorima i zadužbinarima. Tako su, prema jednoj narodnoj pesmi, manastire Pivu, Papraću i Tamnu podigli Sava Nemanjić i Nikola Gagović1 (za ovog potonjeg se tvrdilo da se iz interesa i poturčio, ne bi li izvojevao fermane od sultana za gradnju pomenutih manastira), uz svesrdnu pomoć primorskih majstora. Čak se u jednom stihu pesme pominje da je crkva bila, svi su izgledi, veoma bogato ukrašena:

ikonama – božjim prilikama

žutim zlatom i dragim kamenjem

Drugo predanje govori da su Tamnu osnovali Vladislav i Urošic, sinovi kralja Dragutina (krajem XIII ili početkom XIV veka), iako su izvornici – Tronoški i Pećki letopis – kojeg su beležili u XVIII stoleću upravo pomenuti hroničari, bili sumnjive verodostojnosti i morali su se uzimati sa izvesnom rezervom.

Sledeće predanje Tamnu vezuje za hajduka Gruju Novakovića. Prema njemu, gradnja je morala početi znatno pre podizanja manastira Papraće. Međutim, najlogičnije je ipak u narodu očuvano kazivanje po kom su Turci odmah po zauzeću zvorničkog kraja (1463) spalili zatečenu crkvu, na čijim će ruševinama, mnogo decenija docnije, posle obnove Pećke patrijaršije, u drugoj polovini XVI veka, nastati manastir Tamna. Inicijativu za obnovu, na starijem crkvištu, dali su hajduk Radivoje i njegov brat Starina Novak, uz štedru pomoć vernika i sveštenstva. Tome u prilog ide i pisani pomen Tamne u arhivskim dokumentima iz turskog perioda, gde se u popisnom defteru pominju godine 1584/1586, što je podrazumevalo da je manastirska crkva morala nastati bar desetak godina pre ovog datuma, odnosno u jeku obnove i učestale gradnje sakralnih objekata na tlu Bosne, pa i Hercegovine.

Preciznija mogućnost datovanja crkava ponekad je ležala u samoj unutrašnjosti hrama, uobičajenom predstavom ktitorske kompozicije. Međutim, u slučaju Crkve Svete Trojice, usled bezmalo potpunog uništenja starijeg fresko-sloja, takav pokazatelj je, nažalost, izostao. Pitanje je, zapravo, da li je uopšte i postojala ktitorska kompozicija, s obzirom na veoma nepovoljan finansijski faktor i uopšte okolnosti u kojima su nastajale bosanske bogomolje. Neretko su ovi objekti bili ne zadužbina jedne dinastije ili pojedinca, već niza donatora i darovalaca (vojvoda, knezova i hrišćanskih spahija), te je praktično bilo neizvodljivo sve ih predstaviti na jednom mestu kao ravnopravno zaslužne ktitore.

Po odredbama brojnih donesenih kanun-nama (1516, 1530, 1539. i 1542. godine), Turci su dozvoljavali obnovu hrišćanskih hramova na već postojećem starijem srednjovekovnom zdanju, odnosno crkvištu, ali ne i podizanje novih građevina. Međutim, ovi zakoni učestalo su kršeni zahvaljujući podmitljivosti osmanskih činovnika. Ali, svakako da je graditeljskoj ekspanziji doprinelo i ustoličenje patrijarha Makarija, iz kuće Sokolovića, odmah po obnovi Pećke patrijaršije, te je tako u XVI stoleću sagrađen i obnovljen najveći broj pravoslavnih crkvenih objekata.

Veliku ulogu odigrao je i specifičan položaj na kom je podignut manastir Tamna. Naime, oblasti severoistočne Bosne u pograničnom delu prema Srbiji bile su od strateškog interesa za Osmansku upravu, te su iz političkih razloga srpskom življu odobravane izvesne privilegije i povlastice koje su se uglavnom svodile i ticale sloboda veroispovesti, otuda i crkvenog graditeljstva.

U domaćim izvorima Tamna se prvi put pominje tek 1627. godine i to u zapisu rukopisnog Četvorojevanđelja iz Cetinjskog manastira, gde je zabeleženo da je „31. januara 7135. umro vladika Gavrilo u manastiru Trojici na rijeci Tamni…“2. U narednim vekovima Tamna će se učestalije pominjati u pisanim dokumentima.

Manastir Tamna je kroz istoriju bio značajno kulturno ali i obrazovno središte srpskog življa u severoistočnoj Bosni. Iako je centar zvorničke eparhije bio grad Zvornik (do 1832. godine), praktično, zvornički episkopi veoma često boravili su u manastiru Tamni, što je ovom mestu davalo poseban značaj i ugled.

Manastirska Crkva Svete Trojice, ali i pomoćne prostorije umnogome su postradale u vreme Prvog srpskog ustanka, ali i bombardovanjem Nemaca u Drugom svetskom ratu. Obnova je usledila odmah nakon oslobođenja, kada su sukcesivno preduzimani konzervatorsko-restauratorski radovi, osposobljeni pomoćni objekti, ali i izvršene neophodne sanacije na crkvi, koja je, srećom, kroz istoriju najmanje stradala. Iako će Tamna ostati do danas neistražena, naročito u pogledu starijeg, u dokumentima tek nagoveštavanog sloja fresko-dekoracije unutrašnjosti građevine, a koji su delimično otkriveni u istraživačkim radovima u kupoli crkve, obavljenim 1969. godine.

Arhitektura Crkve Svete Trojice

Arhitektonski plan Crkve Svete Trojice sačinjen je od nekoliko međusobno povezanih prostornih jedinica (traveja), a koje su razdvajali zidovi ili stupci, te tako činili izuzetno skladnu, ali istovremeno i kompleksnu celinu. Po svojoj koncepciji, crkva je jednobrodna kupolna građevina sa transeptom, krstoobrazne osnove. Iako je, spolja gledano, krstasta osnova jedva uočljiva zbog veoma plitkih, neznatno istaknutih bočnih pevnica, vizuelni osećaj raščlanjenosti znatno je izražajnije naglašen u unutrašnjosti hrama, zahvaljujući istaknutijim stupcima i pilastrima na kojima leži kupola sa uzanim osmostranim tamburom. Ovakva četvorna raščlanjenost i dužinski sistem crkve stvara utisak prostornosti, iako je arhitektonski znatno skromnijih i dimenzija i prostornog koncepta od svojih uzora u crkvama raške grupacije iz susedne Srbije.

Slika 2: Osnova Crkve Svete Trojice

Slika 2: Osnova Crkve Svete Trojice

Cela građevina zasvođena je podužnim poluobličastim svodom. Ulaz u crkvu, uobičajeno sa zapadne strane, vodio je prvobitno u pripratu, iako postoji i portal na južnoj strani građevine kao što je slučaj i u crkvama manastira Papraće, Liplja i Moštanice. Poluobličasti svod nad pripratom nose direktno bočni zidovi. Iz priprate se lučnim otvorom ulazilo u naos. Veruje se da je ovaj i ovakav polukružni otvor probijen naknadno u rekonstrukcijskim radovima u XIX veku, a da je nekada prostor priprate od naosa delio zid sa omanjim ulaznim vratima probijenim na središnjem delu.

Iznad centralnog traveja konstruisana je kupola na pandantifima, sa uzanim tamburom kojeg zasecaju osam pravougaonih i lučno zasvedenih prozora, što kupoli spolja daje pravilan osmostran izgled. Pandantifi su se sa istoka i zapada oslanjali na pilastre pravougaone osnove. S bočnih strana kupolu pridržavaju poluobličasti svodovi koji zasvođavaju obe pevnice.

Apsida je spolja petostrana, dok je sa unutrašnje strane polukružna. Uobičajeno, levo i desno od apside naznačene su plitke niše proskomidije i đakonikona, namenskih prostorija u kojima su se obavljale pripremne radnje za bogosluženje. Proskomidija i đakonikon su od oltarskog prostora odeljeni prislonjenim lukovima na koje se ujedno oslanja svod apside.

Pored osam prozora u tamburu kupole, prozori otvaraju i bočne pevnice, a takođe i u oltarskoj apsidi, kao i na severnom zidu priprate. Veruje se da su svi otvori, i prozori i portali, pretrpeli vremenom izmene u svom izgledu jer su, što iz bezbednosnih a što iz materijalnih razloga, znatno suženi i manjih su dimenzija od prvobitnih.

Crkva Svete Trojice zidana je od kamena i vezivnog krečnog maltera. Pojedini delovi fasade rađeni su od krupnijih, pravilnih komada kamenog tesanika, grubo obrađenih i vodoravno slaganih u nizovima. Nešto lošije geometrijski obrađen kamen, čak i nejednakih dimenzija i kvaliteta, korišćen je za konstrukciju tambura kupole.

Po svojoj arhitektonskoj koncepciji crkva manastira Tamne veoma je bliska crkvi manastira Tronoše u lozničkoj oblasti, u Srbiji, ali i crkvenim građevinama raškog graditeljskog tipa sa područja ovčarsko-kablarskih planina. Uticaj je osetan i na drugim bosanskim manastirskim crkvama: Vozuća, Liplje, Papraća, Lomnica. S obzirom na to da je tronoška crkva nastala znatno ranije (XIV vek, obnovljena 1559. godine), smatra se da je bila direktan uzor za gradnju Tamne, imajući u vidu i njenu neposrednu blizinu.

U rekonstrukcijskim radovima, sprovedenim u XIX veku, uz pripratu sa zapadne strane, dozidan je zvonik sa veoma elegantnom četvrtastom kulom i završnim delom u kojem su smeštena zvona. Po stidljivoj dekorativnoj plastici, u vidu frizova plitkih arkadica, uzori se mogu potražiti u raškoj skupini sakralnih objekata.

Slikarstvo Crkve Svete Trojice

Malo je očuvano od srednjovekovnog fresko-slikarstva na teritoriji Bosne i Hercegovine. Dešavalo se da pojedini hramovi, uglavnom usled nedostatka materijalnih sredstava, ostanu potpuno neoslikani, ili su u povoljnijim slučajevima, kada su to finansijske prilike dozvoljavale, oslikavane tek pojedine važne partije (oltarski prostor i kupola i tambur). Nakon sprovedenih arheoloških ispitivanja, ustanovljeno je da su freske postojale na trideset i dva lokaliteta. Od toga ih je u Bosni očuvano, u fragmentima ili veoma oštećeno, u svega devetnaest pravoslavnih crkava. Iako su mahom islikavane krajem XVI i početkom XVII veka, po već utvrđenim ikonografskim kanonima u srpsko-vizantijskom stilu, čiji su se uticaji prelivali iz susedne Srbije, ipak nijedan fresko-ansambl nije uspeo da dosegne umetnički kvalitet, sjaj i monumentalnost svojih uzora: Studenice, Sopoćana ili Mileševe.

Okončanje gradnje bio je prvi korak do celovitosti, ali se smatralo da je objekat konačno dovršen tek oslikavanjem i ukrašavanjem unutrašnjosti: ikonostas, fresko-repertoar, zidne dekoracije, ređe mozaici i reljefni ukrasi. Tek u takvim slučajevima hram bi ispunjavao svoju bogoslužbenu namenu. Ali okolnosti su uglavnom upravljale i trenutnom situacijom, pa su pojedini hramovi oslikavani delimično, i u važnijim partijama.

Takav slučaj je i sa Crkvom Svete Trojice. Detaljnim ispitivačkim radovima, ispod, ponekad čak i višeslojnog naknadno dorađivanog fresko-slikarstva, pronađen je stariji malterni sloj s primesama slame i životinjskih dlaka, što je bila uobičajena receptura kvalitetne podloge za oslikavanje.

Nažalost, iako dobrih namera, ipak najveću opasnost predstavljali su samouki slikari, amateri i priučeni majstori, a koji su bez ikakve kontrole ili predznanja o vrednosti zatečenog, preslikavali delove prvobitnog fresko-sloja. Tako se i danas na dva pandantifa naziru nevešto urađene predstave heruvima, verovatno oslikane krajem XVIII ili spočetka XIX veka, na neadekvatnoj malternoj podlozi, odnosno na suvom malteru, manje kvalitetnim uljanim bojama, dešavalo se i temperama.

Delimičnim ispitivanjem, u leto 1969. godine, koje je sa ekipom stručnjaka sproveo istoričar umetnosti i dobar poznavalac srednjovekovnog zidnog slikarstva na tlu Bosne i Hercegovine, Zdravko Kajmaković, pronađeni su samo ulomci starijih fresaka. Reč je o stilizovanim biljnim ornamentima koji su oivičavali osam postojećih prozora u kubetu. Prostor između otvora ostao je, po svemu sudeći, neoslikan. Međutim, pri samom vrhu kupole otkrivena su dva manja ulomka svetloružičaste i zelenkaste boje. Pretpostavlja se da je reč o delovima odeće, što pokazuje da je u kaloti kupole mogla biti oslikana kompozicija Svete Trojice, patrona crkve, ili, što je bilo uobičajenije i češće za pravoslavne hramove – predstava Hrista Pantokratora, ali sa izostankom predstave proroka u tamburu.

Slika 3: Ornamenti oko prozora kubeta Crkve Svete Trojice

Slika 3: Ornamenti oko prozora kubeta Crkve Svete Trojice

Novopronađeni stariji fragmenti jasno pokazuju da Crkva Svete Trojice i nije imala bogate i moćne ktitore, što je i primarni razlog parcijalnog oslikavanja. Manja je verovatnoća da je islikavanje iz nekih razloga napušteno, mada i to nije bio redak slučaj.

S obzirom na to da nisu u celosti sprovedena detaljna ispitivanja u unutrašnjosti hrama, postoji mogućnost da su pored eventualne predstave u kaloti kupole i nešto izražajnije izvedene ornamentalne dekoracije oko otvora u tamburu, postojala još neka oslikana mesta (u najvišim zonama crkve), a što bi moglo biti dobar izazov za buduće istraživače.


1 Filipović, M. i Đ. Mazalić (1950): „Manastir Tamna“, Spomenik SAN XCIX,str. 116–117. Beograd.

2 Isto, str. 118.

Lomnica

Slika 1: Manastir Lomnica

Slika 1: Manastir Lomnica

U severoistočnoj Bosni, u oblasti Vlasenice (Šekovići), nedaleko od manastira Papraće, smešten je manastir Lomnica (Lovnica) sa crkvom posvećenoj Svetom Đorđu.

Po već uvreženom narodnom predanju, i ovaj manastir zadužbina je kralja Dragutina, za koga se verovalo da je ktitor većine sakralnih objekata u srpskim zemljama, naročito u severoistočnoj Bosni koja dolazi pod njegovu upravu krajem XIII stoleća (1284), kada od Ugarske, po prijateljskoj ali i rodbinskoj vezi, preuzima oblasti Usora i Soli, zajedno sa Sremom, Mačvom i Beogradom. Prema očuvanim zapisima kraljevog biografa, Danila II, veliku zaslugu u širenju hrišćanstva i borbi protiv bogumilske jeresi, a koja je u ovim krajevima naročito bila uzela maha, pripisan je lično potomku loze Nemanjića – kralju Dragutinu. Otuda i opravdanost u narodu duboko ukorenjenog i generacijama negovanog kulta o kralju kao ktitoru i graditelju bezmalo svih nedatovanih pravoslavnih bogomolja. Ali, uprkos narodnom verovanju, sasvim se pouzdano zna da je kralj Dragutin imao udela samo u popravci Arilja i Đurđevih Stupova u Raškoj oblasti, ali ne i u gradnji i podizanju novih zdanja.

Nastanak i istorija manastira Lomnice i Crkve Svetog Đorđa

Iako je usled nedostatka pisane, ali i materijalne građe često onemogućeno pouzdano, pa i bilo kakvo datovanje crkava i manastira u bosanskohercegovačkim eparhijama, datovanje manastira Lomnice izuzetno je olakšano s obzirom na dobro očuvano fresko-slikarstvo Crkve Svetog Đorđa. To se naročito odnosi na ktitorsku kompoziciju iz 1608/1609. godine u kojoj kaluđeri Genadije i Akakije pridržavaju model svoje zadužbine, dok je ikonostas oslikan nešto ranije – 1578. godine. Međutim, pomenuta kompozicija samo ukazuje na vreme kada je crkva živopisana, što i ne mora uvek biti pouzdan oslonac izgradnje hrama. A najčešće i nije, s obzirom na to da se dešavalo da proteknu čak i desetleća od zidanja do oslikavanja, a sve je dakako zavisilo od finansijskih mogućnosti ktitora ili čak monaštva i okolnog življa koji su svojim prilozima i donacijama obezbeđivali konačan završetak bogomolje.

Izvesniji pokazatelj, dakle, jeste datum oslikavanja ikonostasa, ako se zna da su postojali prioriteti u živopisanju pojedinih delova unutrašnjosti hrama, gde je ikonostas, zajedno sa oltarskim prostorom, zauzimao ključno i važno mesto u hijerarhiji bogoslužbenih potreba.

Iste te, 1578. godine, završeno je i prepisivanje manastirskog tipika „pri Arseniju jeromonahu“1. Takođe, iz tog perioda su i reprezentativni primerci crkvenog nameštaja (1579/1580). Svi ovi podaci naveli su istraživače i istoriografe da nastanak manastirske Crkve Svetog Đorđa smeste u 1570. godinu, iako ga istoričar umetnosti i dobar poznavalac bosanskohercegovačkog srednjovekovnog crkvenog graditeljstva Zdravko Kajmaković smešta čak u sredinu XVI veka.

Već od sledećeg stoleća, manastir Lomnica se učestalije pominje u pisanim izvorima. Poslednjih godina XVII veka, u austrijsko-turskom ratu, stradao je i bio poharan. Iako ne postoje precizni podaci o stepenu i razmerama pustošenja, o stanju stvari sasvim dovoljno govori činjenica da od početka XVIII veka Lomnica prestaje biti manastirom i na neko vreme funkcioniše kao mirska crkva.

Narodno predanje koje govori da je crkva manastira Lomnice, baš kao i Manastira Papraće, nastala na već postojećem crkvištu, i to obnovljena pred kraj XVI veka, kada su se za slobodniju gradnju ostvarili i ekonomski ali i politički uslovi, osobito posle obnove Pećke patrijaršije (1557), potkrepljuju i novija otkrića zasnovana na terenskom istraživanju manastira i njegove okoline. Naime, u neposrednoj blizini današnjeg hrama pronađeni su ostaci sakralne građevine, za koju se pretpostavlja da potiče iz XIII veka, i da su je gradili Nemanjići.

U vreme Drugog svetskog rata, manastir Lomnica doživeo je sudbinu većine bosanskih bogomolja. Naime, veoma je oštećen u bombardovanju nemačke avijacije.

Iako nije u celosti arheološki ispitan, u novije doba manastirski kompleks je obnovljen, još dodatno obogaćen pomoćnim objektima: konacima i zvonikom, dok je ispred zapadne fasade crkve dograđen drveni trem.

Arhitektura Crkve Svetog Đorđa

Po svojoj arhitektonskoj koncepciji, Crkva Svetog Đorđa u Lomnici pripada tipu jednobrodnih građevina izdužene osnove. Crkva je izdeljena na dva nejednaka dela: pripratu na zapadu i naos na istoku, a oba dela povezuje u jednu celinu puni zid, probijen reprezentativnim portalom. Isti takav pravougaono zasvedeni portal, sa troslojnom lunetom iznad arhitrava, stepenasto urezanom u meso zida, smešten je na zapadnom zidu priprate, što je bio i jedini ulaz u hram. Ovakav način zasvođavanja uočljiv je takođe i na bočnim polukružno završavanim prozorima na južnoj i severnoj fasadi hrama.

Sudeći po dobro očuvanij ktitorskoj fresko-kompoziciji, na kojoj se sasvim jasno vidi arhitektonsko rešenje modela hrama kojeg pridržavaju monasi Akakije i Genadije, priprata je najverovatnije građena u isto vreme kada i crkva.

Slika 2: Osnova Crkve Svetog Đorđa

Slika 2: Osnova Crkve Svetog Đorđa

Crkva Svetog Đorđa u celosti je zasvedena poluobličastim svodom kojeg podupiru bočni prislonjeni lukovi. Priprata je neznatno uža od naosa jer u zapadnom delu svod pridržavaju po jedan prislonjeni luk sleva i zdesna, dok to u naosu čini dupli red lukova. I upravo za dubinu jednog nedostajućeg prislonjenog luka prostor priprate je uži, što ovom zdanju u geometrijskom smislu pruža osećaj izvesne dinamičnosti i ritma u raščlanjavanju formi.

Prostor naosa izdeljen je s tri pravilno raspoređena traveja od kojih se onaj krajnji, na istoku, završava spolja petostranom apsidom, dok je sa unutrašnje strane apsida polukružna. Iznad središnjeg traveja obrazovana je slepa kalota na pandantifima kao zamena za kupolu, a koju spolja kamuflira dvovodni krov. Nosioci svodne konstrukcije – prislonjeni bočni lukovi – oslanjaju se u centralnom delu na izdužene pilastre, a njih opet povezuju poprečni lukovi.

Oltarski prostor uobičajeno je izdeljen na centralni, polukružni apsidalni deo, dok se u bočna odeljenja: proskomidiju i đakonikon ulazilo lučno zasvođenim otvorima, probijenim na pilastrima, što je ostavljalo utisak sažetog krsta sa kupolom. Odeljenja proskomidije i đakonikona bila su stoga tek plitke niše, ali su se u njima, uprkos skučenosti, obavljale uobičajene bogoslužbene radnje.

Crkva je građena od krečnog maltera i lokalnog, neobrađenog lomljenog kamena, slojevito slaganog u vodoravne nizove. Nešto kvalitetnijim zelenim kamenom (takođe lokalnog porekla) obrađeni su okviri svih otvora: prozori i vrata. Po načinu obrade, oblicima i skromnoj dekorativnoj plastici, otvori na lomničkoj crkvi mogli su imati uzor u crkvi manastira Tronoša u Srbiji.

Fresko-slikarstvo i ikonostas Crkve Svetog Đorđa

Veoma dobro očuvana zidna dekoracija unutrašnjosti Crkve Svetog Đorđa delo su nekoliko živopisaca. Stariji i kvalitetniji sloj fresaka oslikavao je majstor Longin, oko 1580. godine, dok su nešto kasnije freske (1607/08) radovi četvorice slikara osrednjih mogućnosti, koji će ostaviti svoje potpise na freskama: dvojica Jovana, te Nikola i Georgije. Kupola i istočna polovina svodne konstrukcije delo su monaha Longina, a koje je radio zajedno sa pećkim slikarem Andrejom. Ove freske predstavljaju najbolja Longinova ostvarenja u kojima je izrazio svoju punu slikarsku zrelost i umetnički senzibilitet. Preostalo oslikavanje hrama završili su pomenuti slikari, budući da je Longin iznenada morao napustiti radove, a kojima se, nažalost, više nikada nije ni vratio.

Posebna vrednost lomničkog slikarstva jeste veoma dobro očuvan ikonostas, koji se ubraja među najvrednije ikonostasne celine na tlu Bosne pod turskom upravom. U pravoslavnoj crkvi ikone, sa svojim simboličkim svojstvima, predstavljaju neophodan segment življenja svakog vernika. Većina očuvanog srpskog ikonopisa U Bosni potiče iz perioda posle obnove Pećke patrijaršije kada je nastupila i velika obnova verskog života, ali i umetničkog stvaralaštva u srpskim zemljama. Uglavnom su to dela putujućih ikonopisaca, neretko i anonimnih zografa, čak i priučenih monaha i seoskih slikara-laika, a koji su radili po porudžbinama. Iako su ikone učestalo poručivane i iz drugih krajeva, većinom iz susedne Srbije, ali su u vidu donacija stizale i iz Rusije, Grčke, sa Krita ili iz Venecije. Očuvano je i nekoliko ikona dospelih sa Zapada (Italija, Nemačka).

Ikonostas manastira Lomnice (1580) delo je izuzetno talentovanog pećkog monaha, ikonopisca i zografa, majstora Longina, o kom je, srećom, očuvano obilje podataka, što osvetljava njegov izuzetno plodonosan tridesetogodišnji stvaralački rad. Lomnički ikonostas sastoji se iz dva zasebna dela, a izuzetno je troredan. U prvom redu predstavljene su dve prestone ikone, veoma dobro očuvane: Bogorodica sa anđelima i prorocima, te predstava Hrista u Deizisu sa apostolima. Na bočnim stranama oslikane su ikone Svetog Georgija (patrona crkve) i Svetog Dimitrija, dok je u središnjem delu, nad dverima predstava Nedremano oko. Longin je velikomučenike Georgija i Dimitrija na ovim ikonama oslikao kao ratnike sa mačem u desnoj i krstom u levoj ruci. Uzor za ovakvu neuobičajenu predstavu, Longin je verovatno našao u ruskim ikonama s predstavama svetih mučenika.

Slika 3: Ktitorska kompozicija

Slika 3: Ktitorska kompozicija

U drugom redu, od nekadašnjih dvanaest, očuvano je sedam prazničnih ikona, dok je treći red najviše stradao. Naime, od trinaest ikona s predstavama apostola, danas postoji samo četiri ikone stojećih apostola deizisne kompozicije. Neposredno nakon Longinovog odlaska iz manastira Lomnice, rad na ikonostasu dovršio je anonimni duborezac i ikonopisac, uradivši dveri i Raspeće na samom vrhu ikonostasa, a sudeći po stilskim osobenostima, veruje se da je i intarzirana pevnica, na kojoj je urezana 1580. godina, delo istog ovog majstora.


1 Filipović, S.M. i Đ. Mazalić (1951): „Crkva Lomnica u Bosni“, Spomenik SAN CI, Nova serija 3. Beograd.